BLASK: Jakie są obecnie najczęściej i najrzadziej diagnozowane choroby układu pokarmowego u dzieci?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Choroby układu pokarmowego obejmują bardzo szerokie spektrum problemów zdrowotnych, w tym schorzenia przewodu pokarmowego, wątroby, dróg żółciowych i trzustki. To niezwykle różnorodna grupa jednostek chorobowych pod względem patogenezy jak również epidemiologii. Na jednym biegunie znajdują się schorzenia powszechne, charakteryzujące się wysoką chorobowością. Do tej grupy należy zaliczyć przede wszystkim czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego, jak regurgitacje i kolka jelitowa, które występują nawet u 20 do 40% niemowląt, a także zespoły przebiegające z czynnościowym bólem brzucha i zaparcie czynnościowe, które dotykają średnio jedno na dziesięcioro dzieci. Jednym z częstszych schorzeń jest również celiakia, która dotyczy około 1% ogółu populacji. Nie sposób nie wspomnieć również o zwiększającej się zapadalności na nieswoiste choroby zapalne jelit czyli chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego u dzieci i młodzieży. Z kolei epidemia nadwagi i otyłości przyczynia się do gwałtownego zwiększenia występowania stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi czy kamicy żółciowej już w wieku rozwojowym.
Na przeciwnym biegunie znajdują się natomiast choroby rzadkie. W tej grupie należy wymienić między innymi zespoły polipowatości jelitowych, autoimmunizacyjne zapalenie wątroby, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, chorobę Wilsona, niedobór alfa-1-antytrypsyny, postępującą rodzinną cholestazę wewnątrzwątrobową, zespół Alagille’a czy przewlekłe zapalenie trzustki.
BLASK: Które objawy ze strony przewodu pokarmowego u dzieci przede wszystkim powinny zaniepokoić ich rodziców/opiekunów bądź pediatrę?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Objawy ze strony przewodu pokarmowego należą do najczęstszych przyczyn zgłaszania się do pediatrów i lekarzy rodzinnych. Jednak niejednokrotnie bywają przyczyną trudności diagnostycznych. Mogą być zarówno manifestacją czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego, jak i poważnych schorzeń organicznych, a także zaburzeń dotyczących innych układów. W praktyce klinicznej kluczowe znaczenie ma identyfikacja objawów alarmowych – tak zwanych „czerwonych flag”, które sugerują organiczne podłoże dolegliwości i wskazują na potrzebę ukierunkowanej diagnostyki specjalistycznej.
Do objawów tych należą krwawienie z przewodu pokarmowego, niezamierzone zmniejszenie masy ciała lub brak przyrostów masy ciała, zahamowanie tempa wzrastania, opóźnione dojrzewanie płciowe, stany podgorączkowe i gorączka o niewyjaśnionej przyczynie, poranne wymioty występujące na czczo, zaburzenia połykania, przewlekający się ból w prawym dolnym lub prawym górnym kwadrancie jamy brzusznej, biegunka i ból brzucha wybudzające ze snu, zmiany okołoodbytowe, zapalenie stawów, występowanie nieswoistych chorób zapalnych jelit, celiakii lub choroby wrzodowej u bliskich krewnych.
BLASK: Jak wygląda pierwsza wizyta u gastroenterologa, a następnie dalsza diagnostyka potencjalnych chorób układu pokarmowego u najmłodszych?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Pierwsza wizyta u gastroenterologa dziecięcego opiera się przede wszystkim na szczegółowym badaniu podmiotowym i przedmiotowym dziecka. Badanie podmiotowe polega na rozmowie z dzieckiem i jego rodzicami między innymi na temat charakteru dolegliwości, dotychczasowej historii medycznej dziecka, odżywiania, stylu życia czy wywiadu rodzinnego itd. Kolejnym etapem jest badanie przedmiotowe, które powinno być przeprowadzane „od stóp do głów”, a nie ograniczać się wyłącznie do badania brzucha. Bardzo ważnym elementem wizyty jest ocena rozwoju fizycznego i stanu odżywienia dziecka. Na podstawie uzyskanych informacji lekarz decyduje o tym czy konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych, obrazowych, czynnościowych czy endoskopowych przewodu pokarmowego. Szczegółowe i umiejętnie przeprowadzone badanie podmiotowe i przedmiotowe pozwala szybciej postawić właściwe rozpoznanie i ukierunkować dalsze postępowanie. Kluczem do sukcesu w diagnostyce schorzeń przewodu pokarmowego u dzieci jest połączenie wiedzy, doświadczenia klinicznego i nowoczesnych technologii medycznych. Należy też podkreślić, że cały proces diagnostyczny zawsze powinien być dostosowany indywidualnie do dziecka
BLASK: Statystycznie: czy na przestrzeni ostatnich lat liczba dzieci zmagających się z chorobami układu pokarmowego wzrosła czy się zmniejszyła? Z czego to może wynikać?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: W ostatnich latach, zarówno w Polsce i na świecie zauważalne jest zwiększenie zapadalności na choroby takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, celiakia czy eozynofilowe zapalenia przełyku. Prawdopodobnie jest to wypadkowa złożonych interakcji pomiędzy czynnikami środowiskowymi, genetycznymi i immunologicznymi, ale za głównego „winowajcę” uznaje się dietę opartą o wysokoprzetworzone produkty. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że tego rodzaju żywność może niekorzystnie oddziaływać na barierę jelitową i mikrobiotę przewodu pokarmowego, prowadząc tym samym do rozwoju przewlekłych chorób zapalnych o podłożu autoimmunizacyjnym. Z drugiej strony należy podkreślić, że w ostatnich latach dzięki lepszym możliwościom diagnostycznym, w tym poprawie dostępności do badań endoskopowych przewodu pokarmowego wykrywalność tych schorzeń u dzieci uległa zwiększeniu. Dzięki temu pacjenci szybciej trafiają pod właściwą opiekę, co pozwala na wczesne włączenie leczenia i przekłada się na lepsze rokowanie.
BLASK: Jak tego typu dolegliwości wpływają na codzienne (i dalsze) życie pacjentów?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Objawy przewlekłych schorzeń przewodu pokarmowego znacząco zakłócają codzienność naszych pacjentów. Towarzyszą dzieciom w szkole, na zajęciach sportowych i podczas spotkań z rówieśnikami. Są dokuczliwe i krępujące. Odbierają poczucie bezpieczeństwa i niejednokrotnie są przyczyną absencji szkolnej, rezygnacji z hobby i wycofania z życia rówieśniczego.
Konieczność przewlekłego przyjmowania leków i przestrzegania zaleceń dietetycznych, liczne hospitalizacje i regularne wizyty w poradniach specjalistycznych również znacząco ograniczają codzienne funkcjonowanie dziecka.
Dzieci z przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego wymagają holistycznego podejścia – skoordynowanych działań zespołu interdyscyplinarnego, który zapewni zarówno opiekę medyczną, jak również wsparcie psychologiczne i socjalne. Niestety świadomość społeczna tych chorób wciąż pozostaje niewystarczająca, a problemy naszych pacjentów często spotykają się z brakiem zrozumienia.
BLASK: W jakim stopniu choroby układu pokarmowego u dzieci są wyleczalne?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Na to pytanie nie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Wszystko zależy od rodzaju choroby i indywidualnych cech konkretnego pacjenta. Znamy skuteczne metody leczenia zapalenia błony śluzowej żołądka związanego z zakażeniem Helicobacter pylori, choroby refluksowej przełyku czy kamicy żółciowej. Czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego jak regurgitacje i kolka niemowlęca mają samoograniczający charakter, a objawy ustępują również w wyniku interwencji żywieniowych i behawioralnych. W zespole jelita drażliwego czy dyspepsji czynnościowej rokowanie jest dobre, ale objawy często nawracają pomimo farmakoterapii, postępowania dietetycznego i wsparcia psychologicznego.
Z kolei w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit czyli choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego mówimy raczej o „kontroli” choroby, ponieważ żadna z dostępnych form terapii nie pozwala na ich całkowite wyleczenie. Dzięki nowoczesnym lekom jesteśmy w stanie skutecznie łagodzić objawy, wprowadzić te choroby w remisję, ograniczyć ryzyko powikłań i umożliwiać dzieciom normalne funkcjonowanie. Niemniej jednak, w tym miejscu trzeba dodać łyżkę dziegciu – większość nowoczesnych leków biologicznych i małocząsteczkowych nie jest zarejestrowana do stosowania u dzieci, a tym samym możliwości ich wykorzystania w tej grupie pacjentów są bardzo ograniczone.
BLASK: Rok 2026 jest Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej, dlatego nie mogę nie zapytać również o to: jak powinna wyglądać profilaktyka pod kątem zapobiegania chorobom układu pokarmowego u dzieci?
Dr hab. n. med. Paulina Krawiec: Niestety w przypadku wielu przewlekłych chorób układu pokarmowego jak na przykład nieswoiste choroby zapalne jelit, eozynofilowe zapalenie przełyku, celiakia, autoimmunizacyjne zapalenie wątroby, stwardniające zapalenie dróg żółciowych czy choroba Wilsona, nie istnieje skuteczna profilaktyka pierwotna. Nie możemy zapobiec ich rozwojowi, ale ogromne znaczenie dla pacjentów ma wczesne rozpoznanie i wdrożenie właściwego leczenia.
Modyfikacja stylu życia oparta na zbilansowanej diecie, z ograniczeniem wysokoprzetworzonej żywości i regularnej aktywności fizycznej jest natomiast uznaną formą zapobiegania rozwojowi stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi.
BLASK: Bardzo dziękuję za rozmowę.
Fot.: Wioletta Mazur
