Od obserwacji do innowacji
Podpórka do rehabilitacji odcinka szyjnego kręgosłupa – to pełna nazwa wynalazku stworzonego przez zespół badawczy złożony z dwóch naukowców Uniwersytetu Medycznego w Lublinie: dr n. med. i n. o zdr. Grzegorza Zielińskiego z Zakładu Rehabilitacji Narządu Żucia oraz dr hab. n. o zdr. Piotra Gawdy, prof. uczelni z Zakładu Medycyny Sportowej. Opracowane przez nich rozwiązanie zostało objęte patentem PL 248266 B1, przyznanym przez Urząd Patentowy RP.
– W nauce często jest tak, że najciekawsze pomysły rodzą się nie wtedy, gdy szukamy czegoś zupełnie nowego, ale kiedy zaczynamy się zastanawiać, dlaczego coś, co już znamy i co dobrze działa, nie może działać jeszcze lepiej. W naszym przypadku punktem wyjścia była praktyka kliniczna i bardzo prosta obserwacja. Fizjoterapeuta potrafi za pomocą odpowiedniego ułożenia palców pod głową pacjenta oddziaływać na napięte mięśnie i ruchomość górnego odcinka kręgosłupa szyjnego. Ale co dzieje się, kiedy pacjent wychodzi z gabinetu? Przecież kręgosłup nie przestaje pracować, gdy kończy się wizyta. Co więcej, współczesny tryb życia nie ułatwia nam zadania. Godzinami patrzymy w monitory, pochylamy głowy nad smartfonami, a stres dodatkowo zwiększa napięcie mięśni. Nasza szyja musi sobie z tym wszystkim radzić. Pojawiło się więc pytanie: czy można odtworzyć działanie palców terapeuty za pomocą prostego urządzenia, z którego pacjent mógłby korzystać również poza gabinetem? I właśnie tak narodziła się koncepcja podpórki – mówi dr n. med. i n. o zdr. Grzegorz Zieliński, współtwórca opatentowanego wynalazku.
Jak wspomina, pierwszym krokiem do opracowania innowacyjnej podpórki było zrozumienie mechanizmu terapii manualnej, czyli m.in. tego, co właściwie robi terapeuta, gdy podkłada palce pod okolicę potyliczną i dlaczego tak duże znaczenie ma nie tylko miejsce podparcia głowy, ale również jego kształt i sprężystość. Naukowcy z UMLUB próbowali odwzorować to działanie w konstrukcji tworzonego elementu.
– Tutaj pojawił się bardzo ciekawy problem: jeżeli materiał będzie zbyt twardy, nie uzyskamy pożądanego sposobu oddziaływania na tkanki, a jeśli będzie zbyt miękki, nie zapewni odpowiedniego podparcia, dlatego szukaliśmy „złotego środka” między stabilnością a elastycznością. Kluczowe okazało się zastosowanie poliuretanu typu memory o odpowiedniej twardości, wynoszącej 45–50 stopni w skali twardości Shore'a A – wskazuje dr Grzegorz Zieliński.
Kolejnym etapem było opracowanie odpowiedniego profilu podpórki oraz możliwości regulowania jej wysokości za pomocą dodatkowej wkładki. Naukowiec podkreśla, że dzięki temu, zamiast kolejnej poduszki pod szyję, udało się stworzyć zupełnie nowe rozwiązanie.
– Zwykła poduszka przede wszystkim podpiera głowę. Nasza podpórka została zaprojektowana tak, aby jej górna powierzchnia odwzorowywała ułożenie palców terapeuty stosujących technikę manualną w okolicy pierwszego kręgu szyjnego, czyli atlasu, bo jest to niezwykle interesująca struktura anatomiczna. Atlas jest pierwszym kręgiem szyjnym i współtworzy połączenie między głową a kręgosłupem. Wspólnie z drugim kręgiem szyjnym uczestniczy w ruchach, które wykonujemy każdego dnia, na przykład kiedy potakujemy lub przecząco kręcimy głową. Innowacyjność rozwiązania opiera się na połączeniu kilku cech: odpowiedniego profilu anatomicznego, sprężystości materiału oraz modułowej konstrukcji – mówi dr Zieliński.
Czemu służy opracowany wynalazek?
Głównym celem podpórki do rehabilitacji odcinka szyjnego kręgosłupa jest zmniejszenie napięcia mięśni podpotylicznych oraz poprawa ruchomości w okolicy połączenia czaszki z pierwszymi kręgami szyjnymi u osoby rehabilitowanej.
– Wyobraźmy sobie pacjenta leżącego na plecach. Fizjoterapeuta podkłada odpowiednio ułożone palce pod tylną część jego głowy, w okolicy przejścia czaszki w kręgosłup szyjny. Głowa spoczywa na opuszkach palców terapeuty. Wraz ze stopniowym rozluźnianiem mięśni zmienia się sposób, w jaki jej ciężar oddziałuje na punkty podparcia. Nasza podpórka wykorzystuje podobną zasadę. Jej specjalnie wyprofilowana powierzchnia ma odtwarzać układ palców terapeuty, a odpowiednia sprężystość materiału pozwala na stopniowe odkształcanie się podpórki pod wpływem obciążenia – podkreśla dr Grzegorz Zieliński. – Nasza głowa stanowi znaczącą część masy ciała, a mimo to każdego dnia wykonujemy nią niezwykle precyzyjne ruchy. To możliwe dzięki współpracy kości, stawów, mięśni i układu nerwowego. Jeśli któryś element tego układu zaczyna funkcjonować nieprawidłowo, mogą pojawić się ból, ograniczenie ruchomości i nadmierne napięcie mięśniowe. Podpórka ma wspomagać pracę z tymi zaburzeniami poprzez odpowiednio ukierunkowane podparcie, a nie przez gwałtowne rozciąganie czy manipulowanie kręgosłupem – wyjaśnia naukowiec.
Domowe wsparcie w kontynuowaniu profesjonalnej rehabilitacji odcinka szyjnego
O innowacyjności opatentowanej podpórki świadczy jej budowa. Opracowany wynalazek składa się z dwóch zasadniczych, łączonych ze sobą elementów oraz dodatkowej wkładki, która umożliwia zmianę wysokości urządzenia. Z kolei specjalne łukowate wycięcie, znajdujące się w jego górnej części, pomaga odpowiednio dopasować powierzchnię podparcia i ograniczać niepożądany ucisk na struktury kostne.
Dr Grzegorz Zieliński podkreśla jednak, że podpórki nie można traktować jako zastępstwa za fizjoterapeutę. Ma ona stanowić narzędzie, które pozwoli na kontynuowanie określonego elementu rehabilitacji w warunkach domowych.
– Możliwość autoterapii była jednym z najważniejszych założeń naszego projektu. Wyobraźmy sobie pacjenta, który po terapii manualnej odczuwa poprawę. Ma mniejsze napięcie mięśniowe, łatwiej porusza głową, zmniejszają się dolegliwości bólowe. Problem polega na tym, że następnego dnia wraca do pracy przy komputerze, stresu i codziennych nawyków, które mogły przyczyniać się do jego dolegliwości. Nie możemy przecież oczekiwać, że fizjoterapeuta będzie stał za pacjentem przez cały dzień i przypominał jego mięśniom, jak mają pracować, dlatego potrzebujemy rozwiązań wspierających samodzielną kontynuację rehabilitacji – mówi dr Zieliński. – Okolica górnego odcinka szyjnego kręgosłupa jest szczególnie wrażliwa. U osób z określonymi urazami, niestabilnością kręgosłupa, osteoporozą czy niektórymi chorobami ogólnoustrojowymi oddziaływanie na tę okolicę może być niewskazane. Dlatego widzę to urządzenie przede wszystkim jako potencjalne uzupełnienie rehabilitacji prowadzonej przez specjalistę, a nie jako uniwersalne rozwiązanie dla każdego bólu szyi – tłumaczy.
Docelowo, opracowana podpórka może być przeznaczona dla osób z czynnościowymi zaburzeniami odcinka szyjnego kręgosłupa, a szczególnie dla tych zmagających się z nadmiernym napięciem mięśniowym i dolegliwościami bólowymi w jego obrębie.
– Potencjalne obszary zastosowania obejmują także napięciowe bóle głowy oraz wspomaganie terapii niektórych zaburzeń czynnościowych stawu skroniowo-żuchwowego. To ostatnie może wydawać się zaskakujące, ale mięśnie szyi, głowy i układu żucia są ze sobą funkcjonalnie powiązane – wskazuje współtwórca patentu.
Dr Zieliński zaznacza przy tym, że opisany mechanizm działania opatentowanego wynalazku stanowi założenie terapeutyczne, natomiast skala jego skuteczności klinicznej będzie potwierdzana w odpowiednio zaprojektowanych badaniach, które są planowane w przyszłości. Naukowcy z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie będą też pracować nad rozwojem opatentowanej podpórki pod kątem jej praktycznego zastosowania i komercjalizacji.
– Moim zdaniem piękno tego rozwiązania tkwi właśnie w jego prostocie. Nie potrzebujemy elektroniki ani skomplikowanego mechanizmu. Wykorzystujemy wiedzę z anatomii, biomechaniki i właściwości materiałów. Czasem innowacja nie polega na dodaniu kolejnej funkcji. Polega na tym, żeby nadać prostemu przedmiotowi dokładnie taki kształt, jaki jest potrzebny – podsumowuje dr Grzegorz Zieliński.